Լոռու 70 բնակիչ քրեական գործով տուժող է ճանաչվել

Լոռու մարզի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի դատարանը, շարունակելով Ախթալայի լեռնահարստացման կոմբինատի դեմ ներկայացված խմբային հայցի քննությունը, բավարարել էր նրանց շահերի պաշտպանի միջնորդությունը։ Խոսքը 2021-ին դատարան դիմած Լոռու մարզի 70 բնակիչների խմբային հայցի մասին է, որով նրանք Ախթալայի կոմբինատից առողջական ու տնտեսական վնասների փոխհատուցում են պահանջում։ Մինչև այդ դատարանը նրանցից սեփական միջոցների հաշվին փորձաքննություն էր պահանջել։ Այս տարվա ամռանը քննվել էր նաև Դեբեդի աղտոտման փաստով հարուցված քրեական գործով նշանակված համալիր փորձաքննությունների եզրակացությունները որպես ապացույցներ գրավելու միջնորդությունը, որը բավարարվել էր։ Արդյունքում՝ վերոնշյալ բնակավայրերի մի շարք բնակիչներ, որոնց հողամասերը ոռոգվում են Դեբեդի ջրով, քրեական գործով տուժողներ են ճանաչվել։

2021թ․-ին Լոռու մարզի 70 քաղաքացիներ դատարան էին դիմել՝ ընդդեմ Ախթալայի լեռնահարստացման կոմբինատի։ Պահանջը՝ տնտեսական և առողջական վնասների փոխհատուցում։ Հայցի հիմքում չեխական կազմակերպության փորձաքննության արդյունքներն էին, ըստ որոնց՝ մարդկանց օրգանիզմում և հողի, ջրի, մթերքի նմուշներում հայտնաբերված ծանր ու թունավոր մետաղները գերազանցել են թույլատրելի շեմը։

Փորձաքննություններն արվել էին Չեխիայի քիմիատեխնիկական և Պրահայի հանրային առողջապահության հավաստագրված ազգային ինստիտուտներում։ Բացահայտվել են ծանր և թունավոր մետաղների՝ մկնդեղի ու կադմիումի բարձր պարունակություն չափահասների ու երեխաների օրգանիզմում:

Դատարանը, սակայն, բնակիչներից պահանջել էր սեփական միջոցներով նոր փորձաքննություն անցկացնել ու ապացուցել կրած վնասները, ինչը նրանց համար ֆինանսական լրացուցիչ բեռ էր։ Թերի օրենսդրության պատճառով փաստաբանական թիմը փակուղու առաջ էր։

Մերի Կարապետյան․ «Որևէ այլ տարբերակ չունենալով՝ դատարանին միջնորդություն ներկայացրեցինք հողագիտական, դատաէկոլոգիական և դատաապրանքագիտական համալիր փորձաքննություններ նշանակելու, որը դատարանի կողմից բավարարվեց։ Փորձագիտական կենտրոնները նշեցին, որ ՀՀ-ում նման համալիր փորձաքննություն չի իրականացվում»։

Տուժած բնակիչներից  ճոճկանեցի Սամվել Սիրադեղյանը «Ռադիոլուրին» պատմում է, որ ապրուստի հիմնական միջոցը դեղձի այգիներն էին։ Դրանք չորացել են Դեբեդի աղտոտված ջրերով ոռոգելու հետևանքով։ Սեփական միջոցներով փորձաքննություն պատվիրել ու դատարանին ապացուցել, որ վնասներ է կրել, ի վիճակի չէ։  Փորձաքննության համար՝ ասում է, շատ մեծ գումար է պետք։ Հայաստանում նման փորձաքննություններ չեն անում։ Բացի այն, որ ոչ բոլորի գրպանին է հասու, մասնագետներ էլ չկան։

Փաստաբան Մերի Կարապետյանը «Ռադիոլուր»-ի հետ զրույցում պատմում է՝ ելնելով հանգամանքից, որ փորձաքննությունը ֆինանսական մեծ բեռ է քաղաքացիների համար, դիմել են շրջակա միջավայրի նախարարություն։ Մերժում են ստացել՝ հիմնավորմամբ, թե մասնավոր տարածքներում  բյուջեի հաշվին նման գործողությունների իրավասություն չունեն։

Պատճառահետևանքային կապն ապացուցելու միակ միջոցը համալիր փորձաքննությունն է, որի արդյունքում է հնարավոր ցույց տալ աղտոտված ջրերի միջոցով հող ու պտուղ անցած ծանր մետաղների առկայության բարձր մակարդակն ու դրա հետևանքով կրած վնասները։ Դարձյալ ելք են գտել փակուղուց։

2025-ի ամռանը գործի շրջանակում քննվել էր նաև 2022 -ի հուլիսի 28-ին Դեբեդ գետի աղտոտման փաստով քննչական կոմիտեի հարուցած քրեական գործով նշանակված համալիր փորձաքննությունների եզրակացությունները որպես ապացույց ներգրավվելու հարցը, որը բավարարվել էր։ Արդյունքում՝ վերոնշյալ բնակավայրերի մի շարք բնակիչներ, որոնց հողամասերը ոռոգվում է Դեբեդի ջրով, քրեական գործով տուժողներ են ճանաչվել կոմիտեի կողմից։ Այժմ գործն ապացույցների հետազոտման փուլում է։

Մերի կարապետյան․ «Գիտեինք, որ Քննչական կոմիտեում Դեբեդ գետի ջուրը աղտոտելու մասով նախաձեռնված է քրեական վարույթ, որում մի շարք փորձաքննություններ էին նշանակվել, նաև՝դատաէկոլոգիական։ Դատարանին միջնորդեցինք Քննչական կոմիտեից պահանջելփորձագիտական եզրակացությունները, որը բավարարվեց։ Եզրակացություններն ստանալուց հետո հարակից բնակավայրերում բնակվող անձանց անունից, որոնց հողամասերը ոռոգվում են Դեբեդ գետի ջրով, ներկայացրինք միջնորդություններ՝ որպես տուժող ներգրավելու մասին, որը բավարարվեց»։

Էկոլոգիական իրավունքների պաշտպանության առումով այս որոշումը պատմական է՝ բնապահպան-իրավապաշտպան Օլեգ Դուլգարյանն է ասում։ Առաջին անգամ քաղաքացին կզգա, որ անտեսված չէ, և պետական կառույցներն ուշադրություն են դարձնում իր էկոլոգիական անվտանգությանը։ Միաժամանակ նշում է, որ օրենսդրությունն  այս առումով թերի է։ Նրա ղեկավարած «Համայնքային համախմբման և աջակցության կենտրոն»-ի ջանքերով ու քիմիական աղտոտման հարցերում մասնագիտացած չեխական «Առնիկա» կազմակերպության փորձաքննության արդյունքներով են մարդիկ դատարան դիմել։

Օլեգ Դուլգարյան․ «Այն, որԴեբեդ գետի աղտոտման հետ կապված քաղաքացիները ճանաչվել ն  տուժող, աննախադեպէՀայաստանում։ Ամենակարևորն այն է, որ Հայաստանում առաջին անգամ մարդիկ, որոնք տուժել են շրջակա միջավայրի աղտոտումից, ճանաչվել են տուժող։ Մենք պետք է հասնենք նրան, որ Հայաստանում հստակ մեխանիզմներ լինեն,որ նախ չափվի քիմիական աղտոտվածության բացասական ազդեցությունը մարդկանց առողջության, սոցիալ-տնտեսական իրավիճակի վրա և դրա ներքո լինեն վնասների փոխհատուցման մեխանիզմներ»։

Հանրային առողջության առումով պակաս կարևոր չէ ոլորտի ռազմավարության առկայությունը։ Եթե օրենսդրորեն ամրագրվեն աղտոտվածությունից տուժած կամ աղտոտված վայրերում ապրող մարդկանց առողջության գնահատման մեխանիզմները, քաղաքացին շատ ավելի պաշտպանված կզգա իրեն։ Վնասների փոխհատուցման մեխանիզմներից բացի  պիտի մշակվեն նաև կանխարգելիչ միջոցներ։ Նախադեպային այս որոշումն իրավապաշտպանը ընդառաջ քայլ է որակում օրենսդրության լավարկման ճանապարհին։

Օլեգ Դուլգարյան․ «Բնականաբար տվյալ քաղաքացիները, բացի տուժող ճանաչվելուց, նաև պետք է անցնեն որոշակի ճանապարհ։ Շատ կարևոր է այն, որ ՀՀ-ում 70 քաղաքացիներ, որոնք դիմել էին դատարաններ՝ իրենց տնտեսությանը կամ առողջությանը պատճառված վնասների փոխհատուցման համար, ունենալով որոշակի փորձաքննություն, հիմա կարող են հենվել այն փորձաքննության արդյունքների վրա, որը ունեն պետական մարմինները»։

Շրջակա միջավայրին պատճառված վնասի վերաբերյալ դատական գործերը քիչ են մեր երկրում՝ ասում է փաստաբան Մերի Կարապետյանը։ Մինչդեռ դրանք ռազմավարական նշանակություն ունեն։ Բնակիչներից բացի, ի վերջո, տուժում է նաև պետությունը, քանի որ վերջինիս ընդերքին է վնաս պատճառվում։ Քրեական վարույթով տուժող ներգրավելուց հետո իրավունք է ծագում նաև միջնորդություն ներկայացնելու՝ փորձաքննությունների նշանակման և ենթադրյալ հանցագործության հետևանքով պատճառված վնասի չափը որոշելու։ Փաստաբանական թիմը պատրաստվում է այդ հարցով միջնորդություններ ներկայացնել Քննչական կոմիտե։