Հունվարին Բաքվի դատարանը վճիռներ կհրապարակի․ ինչ է փոխանցում հայ գերիներին տեսակցած ԿԽՄԿ խումբը

Այս տարվա սեպտեմբերի սկզբին Բաքվի պահանջով Ադրբեջանում աշխատանքները դադարեցրած Կարմիր Խաչի միջազգային կազմակերպության ներկայացուցիչները դեկտեմբերի 24-ին և 25-ին տեսակցել են այդ երկրում պահվող բոլոր  հայ անձանց: Հայաստանում ԿԽՄԿ պատվիրակությունից փոխանցել են՝ այցը կազմակերպվել է երկկողմ բանակցությունների շնորհիվ։

Կարմիր Խաչի միջազգային կոմիտեն միակ անկախ միջազգային կառույցն էր, որ կարող  էր այցելել բանտարկված հայերին, զբաղվել նրանց առողջական խնդիրներով, անհրաժեշտ հագուստ ու հիգիենայի պարագաներ փոխանցել, ինչպես նաև տեսակապ ապահովել հարազատների հետ:

Ընտանիքների կողմից ծանրոցներ չեն փոխանցվել, փոխարենը՝ Կարմիր Խաչի Միջազգային Կոմիտեի ներկայացուցիչներն ունեցել են առանձնազրույցներ Բաքվում պահվող հայ գերիներից յուրաքանչյուրի հետ։ Այցելող խմբի կազմում եղել է նաև բժիշկ: Միջազգային կառույցի ներկայացուցիչների տեսակցությունը կազմակերպվել է ԿԽՄԿ-ի Ժնևի գլխամասից, քանի որ կառույցը Բաքվում այլևս ներկայացուցչություն չունի՝ հայտնել է Հայաստանում ԿԽՄԿ պատվիրակության հաղորդակցման ծրագրերի ղեկավար Զառա Ամատունին։

«Կարմիր Խաչի Միջազգային Կոմիտեն պատրաստակամ է այս ուղղությամբ շարունակական աշխատանք կատարել։ Համաձայն մեր կազմակերպության ընթացակարգերի և ձևաչափի՝ մեր թիմի անդամները առանձնազրույցների ձևաչափով զրուցել են պահվող անձանցից յուրաքանչյուրի հետ՝ բնականաբար, նպատակ ունենալով գնահատել պահման պայմանները, առողջական վիճակը և նրանց հանդեպ վերաբերմունքը»։  

Ադրբեջանական պետական լրատվամիջոցներով տարածվող լուսանկարներ և մի քանի վայրկյանանոց տեսանյութեր․ այս տարբերակով էր վերջին ամիսներին՝ սեպտեմբերից սկսած, երբ Կարմիր Խաչը Բաքվի պահանջով հեռացավ Ադրբեջանից,  հնարավոր դառնում թեկուզ վիզուալ տպավորություններ և տեղեկություններ ստանալ Բաքվում պահվող հայ գերիների վիճակից։

Վերջին շրջանում հատկապես մտահոգիչ էր լիբանանահայ Վիգեն Էուլջեքչյանի առողջական վիճակը: Նրա կինն անգամ Ադրբեջանի նախագահի տիկնոջն էր դիմել նամակով ու խնդրանքով՝ ամուսնուն ներում շնորհել։ Կարմիր Խաչի ներկայացուցիչները հանդիպել են նաև Բաքվում պահվող Էուլջեքչյանին:

Նրանց այցի նախօրեին հայտնի դարձավ, որ կտրուկ վատթարացել է Բաքվի բանտում գտնվող Վագիֆ Խաչատրյանի առողջական վիճակը։ Ադրբեջանի արդարադատության նախարարության տեղեկություններով՝ դեկտեմբերի 22-ին Խաչատրյանն ունեցել է շնչառական խնդիրներ և սրտի հատվածում ցավեր․ Խաչատրյանի առողջական վիճակը գնահատվում էր ծանր։ Նրանցից որևէ մեկին մասին տեղեկություններ, սակայն, Կարմիր Խաչը չի հրապարակում։ Զառա Ամատունու փոխանցմամբ՝ նա չի կարող կոնկրետ անձանց մասին խոսել, միայն ասել է, որ իրենց թիմի կազմում եղած բժիշկը կարող էր մասնագիտորեն գնահատել առողջական վիճակը:

Ըստ պաշտոնական տվյալների` Բաքվում պահվում է 23 հայ, որոնցից 5-ը գերեվարվել է 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ընթացքում, իսկ մյուսները ձերբակալվել են 2023 թվականին։
Բաքվում պահվող հայերի, այդ թվում՝ Լեռնային Ղարաբաղի նախկին ռազմաքաղաքական ղեկավարության ներկայացուցիչների նկատմամբ  դատական գործընթացը շարունակվում է, որի անաչառությունը լուրջ կասկածի տակ է դրվում նաև միջազգային կառույցների կողմից։

23 անձանցից մի քանիսի դատն արդեն ավարտվել է, դատախազները հանդես են եկել մեղադրական ճառերով։ Դատավճիռներն, ամենայն հավանականությամբ, կհրապարակվեն 2026-ի հունվարին՝ կանխատեսում է «Միջազգային և համեմատական իրավունքի կենտրոնի» ղեկավար, ՄԻԵԴ-ում հայ գերիների շահերի ներկայացուցիչ Սիրանուշ Սահակյանը։

«Ըստ էության, մենք լսել ենք դատախազների պատժի առաջարկները` կա՛մ ցմահ ազատազրկում, կա՛մ տևական ազատազրկում։ Մենք տեսանք, որ Հանրային պաշտպանի գրասենյակը, որը այս ընթացքում մեծ ակտիվությամբ և ջանասիրությամբ պաշտպանություն չէր իրականացնում, բոլոր դեպքերում, հերքեց հայ ամբաստանյալների մեղքը, և այդ պաշտպանները նշեցին, որ հայերը, ըստ էության, հանցագործություններ չեն կատարել և խնդրեցին արդարացնել։ Եվ մենք լսում ենք նաև վերջին խոսքերը․ հայերը հերքում են իրենց կողմից որևէ հանցավոր արարք կատարելու հանգամանքը և գտնում են, որ հետապնդումը քաղաքական է, և Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության շրջանակում կատարված օրինական գործողությունները Ադրբեջանը փորձում է քրեականացնել, ինչը չի բխում միջազգային իրավունքից, և ավելին, նրանք ունեն դժգոհություններ, որ դատավարության ընթացքում չեն հարգվել նաև տարրական իրավունքները»։

ԼՂ նախկին նախագահներ Արկադի Ղուկասյանն ու Բակո Սահակյանը, ԼՂ նախկին արտգործնախարար Դավիթ Բաբայանը, ՊԲ նախկին հրամանատար Լևոն Մնացականյանը դատավարության ընթացքում արդեն հանդես են եկել վերջին խոսքով և չեն ընդունել Բաքվի մեղադրանքները։

Իրավապաշտպան Սիրանուշ Սահակյանի ներկայացմամբ՝ որևէ միջազգային նախադեպ չկա, երբ անձինք պատժվում են «ինքնորոշման իրավունքը» իրացնելու համար։ Տվյալ դեպքում հարց է նաև, թե արդյոք Ադրբեջանն իրավունք ունե՞ր դատավարություն կազմակերպել ԼՂ-ում ենթադրաբար կատարված գործողությունների համար, քանի որ այդ տարածքի կարգավիճակը միջազգային բանակցությունների առարկա է եղել։

Ըստ իրավապաշտպանի՝ այս հարցը բաց է և իր յուրօրինակ լուծումներն ունի միջազգային իրավունքում։ Կա նաև խնդրի մեկ այլ կողմ՝ անգամ եթե ԼՂ-ն Ադրբեջանի տարածք էր, արդյոք «ինքնորոշման իրավունք»-ի իրացումը միջազգային քրեական հանցագործությո՞ւն է։ Արդյո՞ք միջազգային իրավունքում կա նախադեպ, երբ «ինքնորոշման իրավունք» ժողովուրդը, ազգը և դրա առաջնորդները ենթարկվել են քրեական պատասխանատվության իրավունքը իրացնելու համար։ Իրավապաշտպանը վկայակոչում է, որ «ինքնորոշման իրավունքը» ամրագրված է և պաշտպանվում է ՄԱԿ-ի կանոնադրությամբ։  

«Նույնիսկ այն իրավիճակներում, երբ կա ինքնորոշման իրավունքի իրացում միջազգային իրավունքը խախտող եղանակով, այդ լիդերները չեն ենթարկվել քրեական պատասխանատվության․ Հյուսիսային Կիպրոսի Թուրքական Հանրապետության օրինակը։ Երբ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը նշել է, որ ինքնորոշում չկար և կար օկուպացիա, բայց անգամ այս օկուպացնող ռեժիմի ղեկավարները որևէ հանցագործության` ահաբեկչության, զինված խմբավորումներ ձևավորելու համար չեն ենթարկվել քրեական պատասխանատվության։ Նույնիսկ Կատալոնիայի դեպքերով, երբ Սահմանադրության խախտմամբ էր փորձ արվում իրացնել ինքնորոշման իրավունքը, չունենք Իսպանիայի դատարանների կողմից դատապարտվող անձինք, քանի որ փախուստի մեջ գտնվող ղեկավարներին եվրոպական երկրները հրաժարվում են հանձնել այն պարզ պատճառաբանությամբ, որ խնդիրը քաղաքական է, և անգամ Իսպանիայի անկախ դատարանները չեն կարող արդար դատաքննություն իրականացնել գերզգայուն քաղաքական խնդրով»։

Օրեր առաջ՝ դեկտեմբերի 18-ին, Լեմկինի անվան ցեղասպանության կանխարգելման ինստիտուտը բաց նամակով դիմել էր ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփին` հորդորելով ամեն ինչ անել, որ Բաքվի բանտերում պահվող հայ գերիներն ազատ արձակվեն։ Ինստիտուտը շեշտել էր, որ հայ պատանդները փաստացի լքված են արտաքին աշխարհի կողմից այն դեքում, երբ նրանք գտնվում են մի պետությունում, որը վերջին հինգ տարվա ընթացքում երեք ցեղասպանական պատերազմ է մղել հայերի դեմ: Թրամփին ուղղված Լեմկինի ինստիտուտի նամակում գրված էր․

«Նրանց ազատ արձակումը մեծ հումանիտար և աշխարհաքաղաքական հաղթանակ կլինի նախագահ Դոնալդ Թրամփի համար և կամրապնդի Հարավային Կովկասում ու Մերձավոր Արևելքում տևական խաղաղություն հաստատելու նրա ջանքերը»:

ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը Վաշինգտոնում Ադրբեջանի և ԱՄՆ-ի հետ եռակողմ հռչակագրի ստորագրումից հետո օգոստոսի 8-ին լրագրողների հետ ճեպազրույցում հայտարարել էր, որ նախագահներ Թրամփի և Ալիևի բանակցությունների ընթացքում Հայաստանը էական զրույց է ունեցել նաև հումանիտար, այդ թվում գերիների ու անհետ կորածների հարցերի շուրջ: Առհասարակ, վարչապետ Փաշինյանը մշտապես այս շեշտադրումն անում է․

«Չկա որևէ բանակցություն, չկա որևէ խոսակցություն, երբ այդ հարցին չի տրվում պատշաճ անհրաժեշտ տեղ, չկա ուղղակի այդպիսի բան»։  

Ավելի վաղ՝ գերիների վերադարձի և ժամկետների մասին «Ռադիոլուր»-ի հարցին պատասխանելիս ԱԺ նախագահ Ալեն Սիմոնյանը նշել էր․

«Բազմիցս ասել ենք, որ դրա մասին բարձր չենք խոսում։ Բայց աշխատանքները ոչ մի հանդիպման ժամանակ, լինի դա Ադրբեջանի ներկայացուցիչների հետ, թե որևիցե միջանցքային ներկայացուցիչ, որևիցե դեսպան, որևիցե պատվիրակություն, որևիցե այց, որևիցե հանդիպում, խոսակցություն չկա, որտեղ զրույցի կետի մեջ չկա գերիների և պահվող անձանց վերաբերյալ կետ, ինչպես նաև անհայտ կորածների վերաբերյալ կետ։ Դա բացառված է։ Միշտ իմացեք, որ այդ երկու կետը մշտապես կան և լինելու են այնքան ժամանակ, մինչև հարցը չլուծվի։ Իսկ դրական լուծման միտում ես տեսնում եմ, խոսակցությունները և քննարկումներն են ինձ այդ հույսը ներշնչում, ինչպես նաև՝ արձագանքները։ Ես տեսնում եմ, որ դա լեգիտիմ պահանջ է Հայաստանի Հանրապետության կողմից։ Ուղղակի պետք է մի քիչ էլ համբերությամբ լցվենք, ինչպես մնացած մեր եղբայրները, ընկերները վերադարձան, վստահ եմ, որ մի օր բոլոր այն մարդիկ, ովքեր այնտեղ են գտնվում, մի օր բոլորը վերադառնալու են»։

ՀՀ-ն այս առումով իր սպասելիքները կապում է նաև խաղաղության հաստատման և պայմանագրի կնքման հետ՝ համոզված լինելով, որ այդ դեպքում ավելի բարենպաստ մթնոլորտ կստեղծվի մարդասիրական հարցերի լուծման համար։