«Վերամշակիր դա»․ Թափոնների տեսակավորումը որպես մշակույթ

Վերջին շրջանում հավանաբար նկատած կլինեք Երևանի տարբեր հատվածներում թափոնների տեսակավորման համար նախատեսված արկղերը։ Դրանք նպաստում են թափոնների վերամշակման և կառավարման գործընթացին։ Այն ոչ միայն նվազեցնում է շրջակա միջավայրի աղտոտումը, այլև օգնում է խնայել բնական ռեսուրսները՝ վերամշակման միջոցով։

Մարդկանց կենսագործունեության արդյունքում ողջ աշխարհում տարեկան միլիարդավոր տոննա թափոն է առաջանում, որոնք, եթե  պատշաճ կերպով չկառավարվեն նույն այդ մարդկանց կողմից՝ կառաջացնեն բնության հսկայական աղտոտում և առողջական խնդիրներ։

Եվրոպական և այլ զարգացած երկրներում թափոնների կառավարումը վաղուց դարձել է համակարգային գործընթաց։ Այստեղ աղբի տեսակավորումը սկսվում է դեռ տնային պայմաններում, իսկ վերամշակման մակարդակը հասնում է բարձր ցուցանիշների։ Գործում է նաև արտադրողների ընդլայնված պատասխանատվության (EPR) համակարգը, ըստ որի արտադրողը պատասխանատու է  իր արտադրանքի թափոնների կառավարման համար։ Այս ամենը համալրվում է ժամանակակից տեխնոլոգիաներով, որոնք հնարավորություն են տալիս նվազագույնի հասցնել աղբի վնասը շրջակա միջավայրի վրա։

Շվեդիայում, օրինակ, մոտ 99 տոկոս թափոնը վերամշակվում կամ այլ ձևերով օգտագործվում է, ինչի շնորհիվ կրճատվում է նոր հումքի օգտագործումն ու բնության ծանրաբեռնվածությունը։

Իսկ ինչպիսի՞ն է իրավիճակը Հայաստանում

Ամեն տարի մեր երկրում մոտ 700 000 տոննա կոշտ կենցաղային թափոն է առաջանում, որոնց մեծ մասը հայտնվում է ավելի քան 300 աղբավայրերում:  Այդ աղբավայրերը հիմնականում  աշխատում են հնացած կամ ոչ կանոնակարգված պայմաններում

Հայաստանում վերամշակման մակարդակը մնում է ցածր՝  մոտ 5-10%-ի սահմաններում, և հիմնականում իրականացվում է ոչ ֆորմալ խմբերի և փոքր նախաձեռնությունների միջոցով: Կան արդեն որոշ քայլեր՝ ինչպես Հրազդանում նոր սանիտարական աղբավայրի ստեղծումը և արտադրողների ընդլայնված պատասխանատվության (EPR) համակարգի ներդրման ծրագրերը, սակայն դրանք դեռ  լայնամասշտաբ և համակարգային մոտեցումներ չեն:

Թափոնների տեսակավորման և  վերամշակման մասին Top-News.am-ը զրուցել է 2017թ-ին բացված համայնքների կայուն զարգացման նորարական լուծումներ (ISSD) հասարակական կազմակերպության համահիմնադիր նախագահ Մխիթար Ավետիսյանի հետ։ Ընկերությունը իրականացնում է գործունեություն սոցիալական, տնտեսական և բնապահպանական ոլորտներում։ 2018թ-ից  սկսել է իրականացնել «Recycle It»՝ «վերամշակիր դա» ծրագիրը՝ որի հիմնական առաքելությունը Հայաստանի Հանրապետությունում թափոնների տեսակավորման և վերամշակման  մշակույթի ձևավորումն է։

Ըստ Ավետիսյանի, թափոնների կառավարման տեսանկյունից ամենամեծ խնդիրը Հայաստանում իրազեկվածության մակարդակի բացակայությունն է։ Իսկ իրենց ծրագրի առանցքային խնդիրներից մեկն էլ հենց դա է՝ բարձրացնել մեր հասարակությունում թափոնների կառավարման և իրազեկվածության մակարդակը։ «Արդյունքում պետք է ունենանք այնպիսի հասարակություն, որ թափոնին կվերաբերվի ոչ թե՛ աղբ, ոչ թե՛ թափոն՝ այլ որպես ռեսուրս։ Այսինքն մենք պետք է ձևավորենք նոր մշակույթ, որ մարդիկ հասկանան թափոնը այլևս թափոն չէ, այլևս աղբ չէ, այլ ինքը ռեսուրս է՝ որը կարելի է վերամշակել և ստանալ որոշակի արժեք մեր երկրում»։ 

Մխիթար Ավետիսյանի համար իրենց կազմակերպության գրանցած արդյունքները գոհացուցիչ են, այս ընթացքում միացել են տարբեր կազմակերպություններ՝ կրթական հաստատություններ, դպրոցներ, համալսարաններ, պետական կառավարման համակարգում գործունեություն ծավալող կառույցներ, բիզնես հատված և այլն։ Ընդհանուր առմամբ արդեն միացել են 1000-ից ավել կազմակերպություններ, որոնք իրենց տարածքում տեղադրում են տեսակավորման տարբեր տարաներ նախատեսված  թուղթ, պլաստիկ, ապակի և մետաղ տեսակավորելու և այնուհետև վերամշակման ուղարկելու համար։

Ավետիսյանը խոսեց առաջընթացի մասին՝ համեմատելով այժմյան տվյալները տարիներ առաջվա տվյալների հետ՝ «2018թ համագործակցող կազմակերպությունների թիվը եղել է մինչև 50,  հիմա 1000-ից ավել։  Նաև որակական առումով ունենք լավ աճ ու ես  այդ աճը կբնութագրեմ նաև մշակութային փոփոխության տեսանկյունից»։ Ըստ նրա, նախկինում թափոնների տեսակավորման և վերամշակման մասին մարդիկ ավելի քիչ էին խոսում, իսկ մամուլն՝ ավելի քիչ անդրադառնում. «Իսկ հիմա մարդիկ դրա մասին խոսում են, մարդիկ ուզում են, որ մենք մաքուր և կոկիկ ապրենք»։ 

Չնայած նկատելի դրական դինամիկային, միևնույն ժամանակ կա նաև նախկինից մնացած հսկայական բացասականը՝ տարիների ընթացքում հսկայական ծավալի թափոն է կուտակվել, և մեկ երկու տարում հնարավոր չէ լուծել խնդիրը։

Ըստ Մխիթար Ավետիսյանի պետք չէ սպասել, որ պետությունը նման գործունեություն ծավալող ընկերություններին կֆինանսավորի։ Նրա համոզմամբ պետության դերը ավելի շատ պետք է լինի համապատասխան իրավական  դաշտի ստեղծումը՝ որպեսզի տվյալ ոլորտի կազմակերպություններն  իրավական դաշտում պաշտպանված կարողանան գործել։ Մեր զրուցակիցը այդ առումով դրական գնահատեց  արտադրողի ընդլայնված պատասխանատվության մասին որոշման ընդունումը։ Նաև հիշատակեց, որ 2027թ հունվարի 1-ից սկսած մեկանգամյա օգտագործման պլաստիկի օգտագործումը և վաճառքը արգելվելու է՝ ինչը նույնպես դրական է։

Ավետիսյանի կարծիքով  «լավ կլինի, որ ցանկացած կազմակերպություն, որ մտնում է  գործունեության մեջ, ոչ թե սպասի, որ պետությունը պետք է աջակցի, որ սկսի գործ անել, այլ մարդը պետք է իր նպատակը սահմանի, ունենա ռազմավարական քայլեր ու գործունեություն ծավալի»։ 

Կազմակերպությունը համագործակցում է պետական համակարգի շատ գերատեսչությունների հետ։ «Համագործակցում ենք տարբեր նախարարությունների հետ, ովքեր ինչ որ չափով առնչություն ունեն շրջակա միջավայրի պաշտպանության, թափոնների կառավարման, իրազեկվածության մակարդակի բարձրացման և էկոկրթության տարածման հետ»- նշեց Ավետիսյանը՝ համագործակցությունը գնահատելով արդյունավետ։

Top-News.am