«Փախցնելը»՝ հին սովորույթից մինչև այսօր. երբ ավանդույթը վերածվում է բռնության

Աղջկան ամուսնության նպատակով «փախցնելու» մասին պատմությունները շատերի համար այսօր արդեն անցյալ դարաշրջանի բարքերի հիշողություն են։ Սակայն ժամանակ առ ժամանակ արձանագրվող դեպքերը ցույց են տալիս, որ այդ երևույթը ամբողջությամբ չի անհետացել։ Արարատի մարզում 18-ամյա աղջկա առևանգման դեպքը ևս մեկ առիթ է վերանայելու ոչ միայն իրավական, այլև հասարակական ու մշակութային այն պատկերացումները, որոնցում աղջկա կամքի փոխարեն որոշիչ է համարվել ընտանիքի, համայնքի կամ ապագա ամուսնու ցանկությունը։

Հայկական ավանդական հասարակության մեջ ամուսնությունը միայն երկու մարդու անձնական որոշումը չէր։ Այն հաճախ ընտանիքների միջև հարաբերություն էր, իսկ աղջկա ամուսնությունը՝ ընտանիքի սոցիալական ու տնտեսական հաշվարկների մաս։ Այդ միջավայրում ձևավորվել էին նաև տարբեր սովորույթներ, որոնցից մեկը աղջկան «փախցնելու» կամ նրա հետ փախչելու ավանդույթն էր։ Պատմական ու ազգագրական աղբյուրներում այս երևույթը միատարր չի ներկայացվում․ որոշ դեպքերում խոսքը փոխադարձ համաձայնությամբ փախչելու մասին էր, երբ երիտասարդները շրջանցում էին ընտանիքների համաձայնության անհրաժեշտությունը, իսկ այլ իրավիճակներում աղջկա կամքը կարող էր ընդհանրապես հաշվի չառնվել։

Հենց այստեղ է անհրաժեշտ տարբերակել «ավանդույթը» բռնությունից։ Պատմականորեն որևէ վարքագծի տարածված լինելը՝ այն ինքնաբերաբար ընդունելի չի դարձնում։ Հատկապես այն դեպքերում, երբ աղջկան առևանգում են առանց նրա համաձայնության և նրան ստիպում են ամուսնության կամ համատեղ կյանքի:

Այս երևույթի շուրջ ձևավորված հասարակական պատկերացումները երկար ժամանակ սնվել են նաև այն կարծրատիպից, թե աղջկա ամուսնությունը ընտանիքի որոշելիքն է, իսկ աղջկա «համաձայնությունը» երկրորդական հարց։ Որոշ համայնքներում պահպանվել են նաև պատվի, ընտանիքի հեղինակության, ամուսնության «անհրաժեշտության» և աղջկա՝ որպես ընտանիքի պատասխանատվության ընկալման հետ կապված կարծրատիպեր։ Դրանց արդյունքում առանձին դեպքերում բռնությունը կարող է ներկայացվել որպես «սովորույթ», «սիրո պատմություն» կամ «ընտանիքների միջև հարց»։

Մինչդեռ ժամանակակից հասարակության համար առանցքային չափանիշը պետք է լինի մեկ պարզ հարց՝ արդյո՞ք մարդը տվել է իր ազատ և գիտակցված համաձայնությունը։ Եթե աղջկան առևանգել են, ստիպել են տեղափոխվել, պահել են իր կամքին հակառակ կամ նրա վրա ճնշում են գործադրել ամուսնության նպատակով, դա չի կարող արդարացվել մշակութային ավանդույթով։

Առավել խնդրահարույց է, երբ խոսքը դեռ դպրոցը չավարտած աղջկա մասին է։ Այդ իրավիճակում հարցը միայն վաղ ամուսնությունը չէ։ Այստեղ միաժամանակ առաջանում են կրթության շարունակության, անձնական ազատության, ինքնուրույն որոշում կայացնելու և երեխայի կամ դեռահասի պաշտպանության հարցերը։ Աղջկա կյանքը չի կարող որոշվել այն տրամաբանությամբ, որ «այդպես ընդունված է եղել» կամ «նախկինում էլ այդպես են արել»։

Այսօր Հայաստանում նման երևույթը ակնհայտորեն չի կարող դիտարկվել որպես հասարակության կողմից ընդունված կամ ընկալելի մեխանիզմ։ «Փախցնելը» կարող է լինել հին բառ, հին պատմություն կամ ժողովրդական հիշողության մաս։ Բայց երբ դրա հիմքում մարդու կամքի անտեսումն է, այն այլևս պարզապես ավանդույթի մասին պատմություն չէ։ Դա բռնության մասին պատմություն է։ Իսկ ավանդույթը չի կարող լինել բռնության արդարացում։

Շողեր Ղլիջյան