Պատմության էջերից․ Արամ Մանուկյանի հանդիպումը Կատարինե Զալյանի հետ

Հայաստանի առաջին հանրապետության հիմնադիրներից մեկի՝ Արամ Մանուկյանի կյանքի մի դրվագ կապված է Արմավիրի՝ նախկին Ղուրդուղուլի գավառի հետ: Այստեղ է նա հանդիպել իր ապագա կնոջը՝ բժշկուհի Կատարինե Զալյանին: Արմավիր գյուղում պահպանվել է այն տունը, որտեղ ապրել են ամուսինները: Նրանք ծանոթացել են այդ գյուղի որբանոցում: Այս պատմությունը տատից լսել ու «Ռադիոլուր»-ին է փոխանցել արմավիրցի Հակոբ Հակոբյանը:

Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի ու Ղարաքիլիսայի հերոսական ճակատամարտերը սկիզբ դրեցին Հայաստանի առաջին հանրապետությանը։ Պատմական այդ իրադարձությունների ակունքում կանգնած էր նաև Արամ Մանուկյանը: Նրա ռազմա-քաղաքական գործունեությունը սկսվել է դեռ 1915թ Վանի ինքնապաշտպանության մարտերի ժամանակ։ Արամ Մանուկյանը նույնիսկ Վանի նահանգապետ էր նշանակվել: Նա Վասպուրականի հայերի հետ սկսել էր վերականգնել նահանգի քայքայված տնտեսությունը։ Հետագայում օգնել էր գաղթականներին, որոնց մի մասը ապաստան էին գտել Արմավիր գյուղում:

Արամ Մանուկյանի այդ տարիների գործունեության մասին տեղացիները բազմաթիվ հիշողություններ ունեն։ Արմավիրցի Հակոբ Հակոբյանը «Ռադիոլուրին» պատմում է իր տատի հուշերը:

«Մորական տատիս մասին եմ խոսում, հետաքրքիր բաներ էր ինձ պատմում այդ թվերից, ես ուշադիր լսում ու հիշում էի: Արամ Մանուկյանը տեխնիկա էր առնում, գութաններ, օգնություն էր տանում, ամբողջովին լծված էր այդ գործին: Անընդհատ գնում-գալիս էր սահմանից այն կողմ»:

Գաղթի ժամանակ Արմավիր գյուղում որբանոց էր բացվել, պատմել է տատը՝ Արփենիկ Յոլչյանը։ Դա նախկին հիվանդանոցի տարածքում էր: Հենց որբանոցում էլ Արամ Մանուկյանը հանդիպել է իր ապագա կնոջը՝ բժշկուհի Կատարինե Զալյանին: Հակոբն ասում է, որ իր տատը մտերիմ է եղել բժշկուհու հետ ու նկատել է իրենց գյուղում հաճախ երևացող երիտասարդի ուշադրությունը բժշկուհու նկատմամբ:

«Ո՞նց է ծանոթանում: Մեր գյուղը գավառային կենտրոն է եղել, որբանոց է ունեցել, որտեղ 1230 որբ է եղել: Տատս պատմում էր՝ էդ տղեն էնքան գնաց-եկավ, վերջը Կատինի հետ ամուսնացավ: Կատարինեին Կատին էին ասում, մեր գյուղում հաճախ անունները կրճատում էին»:

Տունը, որտեղ ապրել է Կատարինե Զալյանը, դեռ պահպանվում է: Տասնամյակների ընթացքում տարբեր մարդկանց է պատկանել։ Հակոբն այնտեղ մի քանի տարի առաջ է եղել, որի բնակիչներն ամիսներ առաջ էին գնել այն:

«Ընտանիքը, որ ապրում էր այդ տանը, եզդի էին, մեր գյուղի եզդիներից: Իմիջիայլոց ասեմ, մեր գյուղի եզդիները Սուրմալուից են: Այդ ընտանիքը տան մեջ ընդամենը մի սենյակում էին ապրում: Մի հարկանի տուն էր ու ամեն ինչ պահպանվել էր, նույնիսկ ծածկը, որը շատ հետաքրքիր գործված էր եղեգով, հատակը՝ սալիկապատված, սյուները, լրիվ պահպանված էին, բայց արդեն խարխուլ»:  

1918թ մայիսին Արամ Մանուկյանի կոչով արմավիրցիները միահամուռ կերպով պայքարի են ելել թուրքերի դեմ: Հակոբն ասում է, որ իրենց գյուղի ջոկատները կռվել են նաև Բաշ Ապարանում:

 «Գյուղում 300 հոգանոց ջոկատ է կազմվել և մեկնել Բաշ Ապարանի կռվին մասնակցելու: Այդ ջոկատի հրամանատարը Սարդարապատ գյուղից էր: Հետաքրքիրն այն է, որ այդ ջոկատին ամբողջովին զինել ու հանդերձավորել էր մեր գյուղի վերջին հոգևորականը՝ տեր Գարեգինը, Խորենի պապը»:

Այդ տարիների հետ կապված շատ պատմություններ կան գյուղում: Հակոբն ասում է, որ այդ հուշերը չկորցնելու լավագույն միջոցը Կատարինե Զալյանի ու Արամ Մանուկյանի անունով կոչելն է գյուղի այն փողոցը որտեղ ապրել են նրանք։

armradio.am