Հիմնավոր կասկածներ ունեմ, որ ի սկզբանե որոշված էր, որ մենք պետք է հետ չգա­յինք․ մեզ հետ ո՛չ սպա մնաց, ո՛չ տեղանքը ճանաչող որևէ անձ

«Իրավունքը» գրում է․ «Իրավունքը» զրուցել է «Բևեռների միացում» ազգային, սոցիալ-մշակությին վերլուծական ՀԿ հիմնադիր նախագահ Արթուր Վարդանյանի հետ, որն առաջիններից մեն էր, որ իր ջոկատով կամավորագրվել և մեկնել էր պատերազմ:

Ներկայացնում ենք հարցազրույցից հատված․

-Պարո՛ն Վարդանյան, պատե­րազմի առաջին օրերին ասում էիք, թե սա մեր վերջնական պատերազմն է և վերջնականապես մեր ազատությունն է որոշվելու: Ըստ Ձեզ՝ ինչո՞ւ չստացվեց:

- Միգուցե գիտեինք, թե ինչ կարգի պատերազմ է լինելու, բայց պատրաստ չէ­ինք դրան, և նաև մեր թերությունները շատ էին: Նախ, սխալ կազմակերպչական աշխատանքներ տարանք, և ոչ թե նկատի ունեմ ջոկատներին, այլ պետական մա­կարդակով: Հենց առաջին օրվանից սկսած՝ սխալներն այնքան շատ էին, որ հնարավոր էր ընթացքում գոնե ուղղել: Հի­շո՞ւմ եք՝ մինչև պատերազմը «Իրավուն­քին» տված իմ հարցազրույցներից մեկի ժամանակ զգուշացրել էի, որ Արցախը վտանգված է: Երբ սկսվեց Տավուշի ուղ­ղությամբ հարձակում, արդեն այդ ժամա­նակ պետք է ունենայինք նախնական պատրաստված ջոկատներ և հասկանա­յինք՝ թշնամին իրականում պատրա՞ստ է խաղաղ բանակցությունների, թե՞ պատրաստվում է էլ ավելի լայնամասշտաբ հարձակման: Չեմ ասում, թե միայն ես եմ այդ մասին զգուշացրել, բոլորը գիտեին՝ թե՛ ընդդիմությունը, թե՛ իշխանությունը, թե՛ հանրային գործիչները: Բայց, չգիտես ին­չու, ոչինչ չձեռնարկեցինք, այլ հիմնվե­ցինք մի թեզի վրա, թե կան խաղաղ բանակցային տարբերակներ, մինչդեռ պետք էր հաշվի առնել մեր թշնամու ցանկությու­նը՝ նա խաղաղ բանակցությամբ ցանկա­նո՞ւմ է հասնել Արցախի խնդրի լուծման: Արդյունքում սա հաշվի չառանք, և մեզ համար եղավ ճակատագրական:

-Գուցե նախօրոք արդեն կանխորոշվա՞ծ էր պատերազմի այսպիսի ելքը, այ­սինքն՝ լավ էլ ամեն ինչ հաշվարկված էր...

֊ Հետաքրքիր է, որ հիմա շատերն ասում են, թե Արցախը արդեն վաճառված էր, և կային դավաճաններ: Հայրս զոհվել է Աղդամում 90-ականների պատերազմի ժամանակ, և միայն սա ինձ բավարար էր, որպեսզի չհամաձայնվեի Արցախի այն կարգավիճակի հետ, որ ներկայումս կա: Եվ ի վերջո, եթե Արցախը ծախված էր, և կային դավաճաններ, ինչո՞ւ պատասխա­նատվության չեն ենթարկվում: Եթե թե՛ պե­տական մակարդակով, թե՛ ընդդիմության, իշխանության, հանրային գործիչների, մտավորականների կողմից բարձրաձայնվում է, որ եղել է դավաճանություն այն մարդկանց նկատմամբ, ովքեր գնացել են կռվելու՝ լինի ժամկետային զինվոր, թե կամավոր, ապա ինչո՞ւ այդ դավաճաննե­րը պատասխանատվության չեն ենթարկ­վում: Ովքե՞ր են այդ դավաճանները, և ո՞ւմ պատճառով այսօր կորցրինք հայրե­նիքը: Այսօր վտանգի տակ է ներկայիս պետականությունը՝ ՀՀ անկախությունը, հի­մա մենք այս հարցը ինչպե՞ս ենք լուծելու:

«Մի գնդապետ ինձ փաստացի ասաց՝ ձեզ վերացնելու են»

-Բացի դավաճանները, տևական ժամանակ խոսվում էր այն մա­սին, թե դասալքություն է եղել, որոշներն առանց հրամանի՝ դիրքեր են զի­ջել։ Ի՞նչ իրավիճակ էր կամավրրների մոտ:

-Նախ սկսեմ նրանից, որ երբ հասանք Մարտակերտի շրջանի Դրմբոն գյուղի խաչմերուկ՝ մինչև Սարսանգի ջրամբար, մեզնից, չգիտեմ ինչու, բոլորիցս երկուա­կան «մագազին» հավաքեցին: Իսկ իմ զենքի առաջին փամփուշտով կրակել եմ թուրքին, որը գտնվում էր 20 մետր հեռա­վորության վրա: Զենքն առանց փորձար­կելու էր, ինչն աննախադեպ երևույթ է: Այդպիսի բան չի կարելի, յուրաքանչյուր զինվոր, մի քիչ ռազմական ոլորտից հաս­կացող մեկը կփաստի, որ երբ դու մարտի դաշտ ես դուրս գալիս, պետք է փորձար­կես քո ձեռքի զենքը: Իսկ եթե չես փոր­ձում, չգիտես՝ միգուցե կրակելու պահին ձախողվես, և այն լինի ճակատագրական ոչ միայն քեզ համար, այլև քո կողքի կանգնած ընկերների: Հիմա հարց եմ տա­լիս՝ ինչո՞ւ նռնակ չեմ ունեցել, ինչո՞ւ կապ չեմ ունեցել: Առաջին օրը տվեցին կապ, բայց երկու ժամ հետո ինձնից վերցրին: Ասացին՝ տուր, ես էլ հանձնեցի: Մեզ բարձրացրել են Մռավ լեռը, ո՛չ կապ ենք ունեցել, ո՛չ նռնակ, շաբաթուկես անց՝ խնդրանքներից հետո նոր կապ տվեցին, որը չէր աշխատում, և ասացին, որ օգտագործենք միայն այն դեպքում, երբ մեր կյանքին վտանգ սպառնա: Այ­սինքն՝ զոհվելուց առաջ կապի դուրս գանք և ասենք՝ մենք այլևս չկանք: Ի դեպ, հետո եմ իմացել, որ մեր ռազմա­ճակատ մեկնելուց հետո՝ հոկտեմբերի 4-5-ին, լուրեր են տարածվել Հայաս­տանում, թե Արթուր Վարդանյանը՝ իր տղաների հետ, ովքեր կամավո­րագրվել էին մեր կազմակերպության հետ, բոլորն անհետ կորած են կամ զոհված: Ինչ-որ մարդիկ զանգահարել են մեր կազմակեր­պություն և նույնիսկ կնոջս ասել՝ Ձեր ամուսինն անհետ կորած է, եթե տե­ղեկություն եք ուզում իմանալ, եկեք Ստեփանակերտ: Ճիշտն ասած, այդպես էլ չհասկացա՝ որն էր միտքը:

-Ենթադրում եք, որ ինչ-որ կերպ ծրագրվա՞ծ էր Ձեր «անհետ կորելը» կամ «զոհվելը»:

-Ոչ թե ենթադրում եմ, այլ հիմնավոր կասկածներ ունեմ, որ հենց ի սկզբանե որոշված էր, որ մենք պետք է հետ չգա­յինք, որովհետև, երբ վերադարձանք Ստեփանակերտ, այնտեղ հանդիպեցի մի շատ լավ անձնավորության, որը գնդա­պետ էր (անունը չեմ տա, ցավոք, հետո զոհվեց), նա ինձ փաստացի ասաց՝ քեզ վերացնելու են, դու էլ հետ չես գալու, բայց թե ինչու, հետո կխոսենք:

Մեզ հետ ո՛չ սպա մնաց, ոչ տեղանքը ճանաչող որևէ անձ

-Իսկ առաջնագծում զգո՞ւմ էիք, որ ոչ միայն ճակատից, այլև թի­կունքից կարող է վտանգ լինել:

- Միայն այն, որ մեզ իջեցրին մի տեղ և ասացին, թե այս դիրքը պետք է պահեք, բայց մեզ հետ ոչ սպա մնաց, ոչ տեղանքը ճանաչող որևէ անձ, արդեն կարելի էր որոշակի եզրակացություն անել: Դիրքե­րում էինք, երբ մի փոխգնդապետ գիշերվա ժամը 01:30-ին հայտնվեց ու հարցրեց, թե հրամանատարն ո՞վ է: Ինձ կանչեցին, հարցրի՝ ի՞նչ է պատահել, ասաց՝ հողերը ծախել են, թողեք, գնացեք, բայց ո՞ւր գնայինք, եթե ճանապարհ էլ չգիտեինք։

Մի նեղ կածան կար՝ 25 կմ ներքև, այդ անտառների միջով ո՞ւր գնայինք: Ճիշտն ասած, բարկացա և ասացի՝ կներեք, բա­ռիս համար, բայց դուք հիմա՞ր եք: Այս տղաներն անձրևին, ցրտին կանգնած են դիրքում, դուք եկել ասում եք, թե հողերը ծախված են, հրահանգ են տվել, թե գնա­ցեք: Եթե նույնիսկ այդպես է, ինչպե՞ս կա­րելի է խուճապ առաջացնել: Դրանից ան­ցավ մեկ ժամ, ուրիշ կամավորականներ եկան և ասացին՝ թքած այդ ամենի վրա, մոռացե՛ք, մենք մնում ենք, մեր դիրքերը պահենք, դե, մենք մեր դիրքերից չէինք էլ շարժվել, ինչպես կայինք, այնպես մնացել էինք: Մի փաստ ևս ինձ շատ տարօրինակ թվաց, երբ բարձրացանք դիրքեր, երկրորդ օրն ինձ մոտեցավ մեր ջոկատից մեկն ու ասաց, թե իմանայինք այսպես է, չէինք գա, հողերը ծախված են: Ես խենթացել էի... Կարծես, դիտավորյալ էր արվում այդ ամե­նը՝ մարդկանց կոտրելու համար: Եվ խնդիրն այն է, որ հենց այդ նույն մարդիկ այսօր եկել և պաշտպանում են իշխանու­թյուններին: Ապշած եմ, չեմ կարողանում հասկանալ, թե ինչո՞ւ էին ամեն կերպ փոր­ձում մեզ կոտրել, ո՞րն էր իմաստը: Իհար­կե, մենք չընկճվեցինք, կռվեցինք, բայց մեզ հնարավորություն չտրվեց ծայրահեղ ծանր վիճակում տեղից շարժվելու: Ո՞ւմ հրահանգն էր, ո՞վ էր ծրագրավորել, չգի­տեմ, բայց համոզված եմ՝ պատմությունը և ժամանակն ամեն ինչ իր տեղը կդնեն։

Մանրամասները՝ թերթի այսօրվա համարում: