Գանզերյան սինդրոմի դրսեւորում հետպատերազմյան Հայաստանում

Վարդգես Դավթյան

1898 թվականին գերմանացի ոչ շատ հայտնի մի հոգեբույժ Զիգբերտ Գանզեր անունով, որոշ կալանավորների մոտ նկարագրեց հոգեվիճակի տիպական փոփոխություն, հիվանդագին վիճակ, որը նրան համաշխարհային ճանաչում բերեց: Հոգեախտաբանական այդ ֆենոմենը հետագայում անվանակոչեցին ի պատիվ հեղինակի:

Մեկուսարանում գտնվող անձի մոտ ի հայտ է գալիս գիտակցության յուրահատուկ մթագնում (ոչ կոպիտ խանգարում), որի ժամանակ նա սկսում է իրականությունն ընկալել ոչ թե լրիվ ծավալով, այլ, մի տեսակ, կիսատ-ծուլորեն, ,,մոտավորապես,,. նույն կերպ էլ մտածում է և վերաբերվում շրջապատին: Հարցնում են - ինչ կանի 5+3, պատասխանում է - 11 (հաճախ մատների օգնությանը դիմելով) կամ առաջարկում են լուցկին վառել, տուփը վերցնում է, լուցկու չոփ հանում, ապա փորձում վառել չոփի հակառակ կողմը տուփին քսելով:

Կամ էլ տեսնում ես - շրջապատի մարդկանց (բանտի անձնակազմին) դիմում է, ասելով - ,,քեռի,, կամ ,,մորաքույր,, , ու մերթ տեսնում ես մանկան նման ձի-ձի է խաղում, կանայք էլ լաթերից տիկնիկ են սարքում, սրտառուչ խնամում: Թվում է, թե նման վարքագիծը ուղղված է լինում շրջապատի մոտ իր անձի հանդեպ խղճահարություն կամ կարեկցանք առաջացնելուն, որ իրեն խնայեն, մեղմ վարվեն և այլն: Գանզերը նկատում էր, որ այս հոգեվիճակը ինքնաբերաբար վերանում է, երբ անհատը դուրս է գալիս մեկուսարանից կամ էլ դատավճիռը լինում է ավելի մեղմ:

Հետագայում հոգեբույժները և սոցիալական հոգեբանները ընդլայնեցին Գանզերյան սինդրոմի շրջանակը, համարելով, որ այն բնորոշ է ոչ միայն կալանավորված անհատին, այլ նաև մարդկանց խմբերին և նույնիսկ հանրային գիտակցությանը և վարքագծին, եթե տվյալ խումբը կամ հանրությունը հայտնվում են սպառնալի շրջափակման մեջ կամ ձգձգվող սթրեսային իրադրություններում, ինչ-որ կոլեկտիվ պատասխանատվության հարկադրանքին հանդիման և այլն:

Ես հիշում եմ մի դրվագ, երբ Սպիտակի երկրաշարժի ժամանակ մարդիկ փորում էին փլատակները իրենց երեխաներին գտնելու հույսով, ապա ինչ-որ տիկնիկ էին գտել, գործը թողել կիսատ և քաշքշում էին այդ տիկնիկն իրար մեջ, ամեն մեկն ասում էր, որ դա իր երեխայի խաղալիքն է: 

Հիշեցի նաև, երբ երկրի հեղափոխական ղեկավարը ինչ-որ գրչի պատմություն էր անում, հանրության ուշադրությունը սևեռելով դրա վրա - օրեր շարունակ: Գանզերյան ֆենոմենի տարրեր կան նաև այսօրվա մեր քաղաքական գիտակցության և վարքի մեջ. սկսած այն խեղճ պատկերացումից, թե Թուրքիո բանագնացի մոտ ,,մի մատ ջահելի,, ուղարկելով, հնարավոր է նրա ,,ներողամտությունը շահել,, (որ մեզ սրի չտան), և ընդհանրապես, այս բովանդակ անփույթ անհոգությունը, հարցերը ֆրագմենտար հասկանալը, դրանց ,,մոտավորապես,, պատասխանելը և այլն, վկայում են, որ մեր հասարակությունը հայտնվել է լուրջ ապակողմնորոշման և դեռեալիզացիայի վիճակում:

Միակ մխիթարությունն այն է, որ այս բոլոր տարօրինակությունները կվերանան իսկույն, երբ երկիրը դուրս գա հարկադիր մեկուսացվածության վիճակից: