Երբ հոգևորական իշխանությունը միջամտում է քաղաքականությանը, տուժում են և՛ հավատքը, և՛ կառավարումը. Գրեգ Սարգսյան

Զորյան ինստիտուտի հիմնադիր նախագահ Գրեգ (Գուրգեն) Սարգսյանն             «Արմենպրես»-ի համար հոդված է հեղինակել։ Հոդվածում արտահայտած մտքերը Գրեգ (Գուրգեն) Սարգսյանինն են, չեն արտահայտում և չեն ներկայացնում Զորյան ինստիտուտի պաշտոնական դիրքորոշումը կամ տեսակետը։

Նախաբան

Ավելի քան վեց դար՝ 1387 թվականին Կիլիկիայի հայկական թագավորության անկումից մինչև 1918 թվականի կարճատև անկախությունը, հայ ժողովուրդն ապրել է առանց պետության: Օսմանյան, պարսկական և ավելի ուշ ռուսական տիրապետության ներքո հայերը պահպանել են իրենց ինքնությունը ոչ թե քաղաքական իշխանության, այլ եկեղեցու միջոցով: Հայ Առաքելական Եկեղեցին դարձել է ոչ միայն հոգևոր իշխանություն, այլև մշակույթի, լեզվի և կրթության պահապան՝ պահպանելով ազգային պատկանելության զգացումը, երբ պետություն գոյություն չուներ:

Սակայն այն, ինչը պահում է ժողովրդին գերության մեջ, չի կարող կանգուն պահել ժամանակակից պետությանը։ 1991 թվականին Հայաստանի Հանրապետության անկախության ձեռք բերմամբ ի հայտ եկավ նոր սկզբունք. օրինականությունն այսուհետ պատկանում է ժողովրդին։ Իշխանությունը բխում է ոչ թե աստվածային թույլտվությունից կամ կայսերական նշանակումից, այլ քաղաքացիների համաձայնությունից, որը արտահայտվում է ընտրությունների, օրենքների և հաշվետու ինստիտուտների միջոցով։

Այսօր Հայաստանը կանգնած է այս սկզբունքի ամրապնդման շարունակական մարտահրավերի առջև։ Հասարակությունը ձևավորվում է համընկնող ուժային կենտրոններով՝ քաղաքական, ռազմական, տնտեսական, մշակութային և կրոնական։ Յուրաքանչյուրը լեգիտիմություն է ստանում տարբեր աղբյուրներից։ Սակայն ժողովրդավարական պետությունում միայն քաղաքացիներին հաշվետու սահմանադրական ինստիտուտները պետք է համակարգեն ազգային կյանքը։ Երբ ազդեցությանը այլ կենտրոններ անցնում են սահմանները, դրանք սպառնում են ժողովրդավարության համար անհրաժեշտ հավասարակշռությանը։

Ուժը և օրինականությունը նույնը չեն։ Ուժը գործելու ունակությունն է, իսկ օրինականությունը՝ գործելու իրավունքը։ Հայ եկեղեցին ունի հսկայական բարոյական օրինականություն, որը ձեռք է բերվել դարերի հավատքի և գոյատևման ընթացքում։ Սակայն պատմական օրինականությունը ավտոմատ կերպով իշխանություն չի տալիս ժամանակակից պետության վրա։

Եկեղեցու պատմական դերը

Հայաստանի ժամանակակից մարտահրավերները հնարավոր չէ հասկանալ առանց նրա անցյալի։ Օսմանյան միլլեթ համակարգի օրոք և Պարսկաստանում եկեղեցու առաջնորդները հայերի փաստացի քաղաքական ներկայացուցիչներն էին։ Անկախությունը վերականգնեց քաղաքական ինքնիշխանությունը, սակայն հայերը ժառանգեցին եկեղեցական խնամակալության ավանդույթ, այլ ոչ թե քաղաքացիական կառավարում։

Այս պատմությունը ձևավորում է թե՛ տեղացիների, թե՛ սփյուռքահայերի գիտակցությունը։ Եկեղեցին մնում է կենտրոնական բարոյական և մշակութային իշխանություն՝ հսկայական ազդեցությամբ և ռեսուրսներով, որոնց մեծ մասը գտնվում է հանրապետության իրավասության սահմաններից դուրս։ Լարվածություն է առաջանում, երբ այս համազգային կրոնական իշխանությունը փորձում է ձևավորել Հայաստանի քաղաքականությունը։ Հիմնական հարցը կառավարումն է. ո՞վ է որոշում ազգի առաջնահերթությունները՝ ժողովրդի ժողովրդավարական ճանապարհով ընտրված ներկայացուցիչները, թե՞ հիերարխիան, որը որևէ ընտրազանգվածի առջև հաշվետու չէ։

Խնդիրը հավատքը չէ, հարցը ինստիտուցիոնալ սահմաններն են։ Ժողովրդավարության մեջ Եկեղեցու բարոյական ձայնը պետք է հարգվի, բայց նրա քաղաքական լիազորությունը պետք է սահմանափակ լինի։

Եկեղեցին դեմոկրատական ​​հանրապետությունում

Հայ Առաքելական Եկեղեցին շարունակում է տրամադրել հոգևոր առաջնորդություն, բարոյական կրթություն և աջակցություն համայնքներին։ Նրա ազդեցությունը ամրապնդում է ազգային ինքնությունը և քաղաքացիական արժեքները։ Սակայն ժողովրդավարության մեջ նրա հեղինակությունը հիմնված է բարոյական և սոցիալական ներդրումների վրա, այլ ոչ թե քաղաքական միջամտության։

Եկեղեցու և պետության տարանջատումը պաշտպանում է երկու ինստիտուտներն էլ: Եկեղեցին ծաղկում է, երբ գործում է որպես խիղճ, այլ ոչ թե կառավարություն: Առաքինություն, քաղաքացիական պարտք և կարեկցանք ոգեշնչելով՝ այն ամրապնդում է հանրապետությունը՝ առանց վտանգելու անկախությունը կամ հաշվետվողականությունը:

Երբ հոգևորական իշխանությունը միջամտում է քաղաքականությանը, տուժում են և՛ հավատքը, և՛ կառավարումը: Քաղաքական լեգիտիմությունը գալիս է քաղաքացիների համաձայնությունից և հաշվետվողականությունից, իսկ կրոնական լեգիտիմությունը՝ հավատքից և ավանդույթից: Սրանք կարող են համակեցություն ունենալ, բայց միայն այն դեպքում, եթե յուրաքանչյուրը հարգում է մյուսի սահմանները։

Եթե Եկեղեցին նկատում է կառավարական կոռուպցիա, նրա դերը բարոյական պաշտպանությունն է, այլ ոչ թե քաղաքական արբիտրաժը: Այն կարող է ընդգծել անարդարությունը, խրախուսել թափանցիկությունը և խթանել էթիկական կառավարումը, բայց չի կարող հեռացնել պաշտոնյաներին կամ թելադրել քաղաքականություն: Հարգելով ժողովրդավարական գործընթացները՝ Եկեղեցին ամրապնդում է և՛ հանրային վստահությունը, և՛ քաղաքացիական բարոյականությունը։

Պետությունը և օրենքի գերակայությունը

Ինքնիշխան, ժողովրդավարական Հայաստանը կախված է օրենքի հետևողական կիրառումից: Նրա գոյատևումը հիմնված է ոչ միայն անվտանգության, այլև քաղաքական հասունության, ինստիտուցիոնալ թափանցիկության և քաղաքացիական վստահության վրա: Հանրապետության օրինականությունը պահանջում է, որ բոլոր քաղաքացիները՝ թե՛ հոգևորականները, թե՛ աշխարհիկները, հավասար լինեն օրենքի առջև։

Վերջին ժամանակներս տեղի ունեցած հակասությունները ընդգծում են այս սկզբունքը: Եկեղեցու բարձրաստիճան գործիչների հետ կապված ֆինանսական խախտումների կամ ընտրված առաջնորդների հրաժարական տալու համար հոգևորականության կողմից ճնշման մասին մեղադրանքները ընդգծում են հոգևոր իշխանությունը քաղաքական իշխանության հետ համատեղելու վտանգները: Նման գործողությունները խաթարում են ինչպես հավատքը, այնպես էլ ժողովրդավարական գործընթացը: Սահմանադրական պետությունը պետք է վերահաստատի, որ քաղաքացիական պատասխանատվությունը վերաբերում է բոլորին՝ առանց բացառության:

Հաստատությունների հավասարակշռում

Հայաստանի կայունությունը կախված է նրա հաստատությունների միջև հավասարակշռությունից: Եկեղեցին պետք է լինի բարոյական կողմնացույց, այլ ոչ թե քաղաքական շարժիչ ուժ: Զինվորականները պետք է պաշտպանեն ինքնիշխանությունը, այլ ոչ թե թելադրեն քաղաքականությունը: Բիզնեսը պետք է ստեղծի բարգավաճում, այլ ոչ թե մենաշնորհի ազդեցություն: Կառավարությունը պետք է համակարգի այս ոլորտները՝ առանց որևէ մեկին զիջելու:

Քաղաքացիական կրթությունը կարևոր է: Քաղաքացիները պետք է հասկանան, որ հավատքին, մշակույթին կամ ազգին նվիրվածությունը ոչ մեկին չի ազատում պատասխանատվությունից: Սահմանադրական հանրապետությունում իրական հայրենասիրությունը դրսևորվում է օրենքով, մասնակցությամբ և այլոց իրավունքների հարգանքով:

Սփյուռքը և կրկնակի օրինականությունը

Հայկական սփյուռքն ունի զգալի բարոյական և նյութական ազդեցություն: Դրա ինստիտուտները, որոնք ձևավորվել են հյուրընկալող հասարակությունների կողմից, հաճախ պահպանում են եկեղեցակենտրոն կառուցվածքներ, որոնք նախորդում են ժամանակակից պետականությանը: Թեև կենսական նշանակություն ունեն ինքնության համար, դրանք կարող են ակամա շարունակել հոգևորական իշխանությունը, որը անհամատեղելի է հանրապետական ​​կառավարման հետ:

Սփյուռքի աջակցությունը՝ ֆինանսական կամ բարոյական, ողջունելի է, բայց քաղաքական ուղղորդումը պետք է գա Հայաստանի օրենքներին հաշվետու քաղաքացիներից: Միայն սահմանադրական շրջանակներում գտնվողները կարող են օրինականորեն սահմանել ազգային առաջնահերթությունները:

Դեպի հասուն հանրապետություն

Կայուն Հայաստանը հիմնված է չորս սյուների վրա՝ օրենքի գերակայություն, անվտանգություն, քաղաքական հասունություն և տնտեսական կենսունակություն: Սրանք բերում տալիս աշխարհիկ և հոգևոր հաստատություններին համակեցության՝ փոխադարձ հարգանքի և անկախության հետ: Եկեղեցին սնուցում է բարոյական խիղճը և մշակութային շարունակականությունը. պետությունը ապահովում է արդարություն, կարգուկանոն և բարգավաճում:

Պատմությունը ցույց է տալիս, որ հավատքը կարող է պահպանել ժողովրդին. ապագան պահանջում է, որ բանականությունն ու օրենքը պահպանեն պետությունը: Եկեղեցին և Հանրապետությունը հակառակորդներ չեն. նրանք լրացնում են միմյանց: Սակայն նրանց ներդաշնակությունը պահանջում է հստակ սահմաններ, փոխադարձ հարգանք և նվիրվածություն հանրային բարիքին:

Հայաստանը պետք է ընդունի այն սկզբունքը, որ իշխանությունը բխում է օրինականությունից՝ հիմնված համաձայնության, օրենքի և հաշվետվողականության վրա: Միայն այդ դեպքում կարող է լիովին իրականացվել 1991 թվականին ձեռք բերված անկախության խոստումը: Քաղաքացիական ինքնիշխանության վրա հիմնված, օրենքով կառավարվող և բարոյական ամբողջականությամբ աջակցվող պետությունը կհանդիսանա որպես փարոս ամենուրեք հայերի համար՝ մոդել այն բանի, թե ինչպես կարող է հին ժողովուրդը, որը կոփված է դարերի պայքարի միջոցով, միավորել հավատքն ու ազատությունը՝ ազգային տոկունությունն ապահովելու համար: