1USD = AMD
1EUR = AMD
1RUB = AMD
Այսօր՝ 12 նոյեմբերի 2019թ., 00:00
Շուլուղչիները WhatsApp-ը սկսել է ցմահ արգելափակել օգտատերերին Միջուկային համաձայնագրի պահպանման դեպքում Իրանը լուրջ նպատակների կարող է հասնել. Ռոհանի Վարչապետը որեւէ սխալ բան չի ասել. որտեղ որ գրված է, այնտեղ էլ եղել է Հայ-թուրքական հարաբերությունների նոր փո՞ւլ է սկսվում. Լավրովը պատահական չի խոսել Միջնորդ եռանախագահողներն ակտիվացել են․ Որն էր Լավրովի ուշագրավ հայտարարության տողատակը «Հայոց եկեղեցու պատմության» փոխարեն, իբրեւ փոխզիջում, կառաջարկվի դպրոցում անցնել «Կրոնի պատմություն» Լոս Անջելեսում Փաշինյանի հանդիպման ժամանակ ամերիկահայ գործարարների մի մասը լքել է դահլիճը ԵՊՀ-ն ալեկոծված է. Պեռտորի ԺՊ-ն կանչել է դեկաններին՝ «մեր համալսարանից չպետք է «թիվ» գնա վերեւներ» ԵՏՄ-ից ճոխ նվիրատվությունը փոխվարչապետը «քոռ ու փուչ է» արել Բերման ենթարկվածների նկատմամբ խոշտանգման հոդվածով քրգործ է հարուցվել Արայիկ Հարությունյանը, փոխնախարարն աշխատավարձ են ստացել Սորոսից․ Նարեկ Մալյան (տեսանյութ) Ելիսեյան պալատի մուտքի մոտ Փաշինյանին դիմավորել է Մակրոնը Ստեփանակերտի «Բարդակ» փաբում մերժել են Արարատ Միրզոյանին և իր կնոջը Երևանի 2020թ. բյուջեն կավելանա 23.8 մլրդ դրամով. ծախսերը կավելանան 25 մլրդ դրամով Արդարադատության նախարարի տեղակալն ազատվել է պաշտոնից «Ինձ անհնար է լռեցնել, եթե նույնիսկ կալանավորեն». Ռուսլան Բաղդասարյան (տեսանյութ) Լավրովը հաստատեց, որ Տեր-Պետրոսյանն է Արցախը դուրս թողել բանակցություններից Կինը երկու երեխաների հետ նետվել է շենքի 9-րդ հարկի պատուհանից Ուկրաինայի առաջին տիկինը` Vogue UA ամսագրի դեկտեմբերյան համարի շապիկին (լուսանկարներ, տեսանյութ) Փոխվարչապետի խորհրդականը դեռ շանս ունի հրաժարական տալ. եթե սկսեմ հանրայնացնել մեր «ջերմ» խոսակցությունները, ապա նրա վիճակը շատ ավելի ծանր կլինի. Սարհատ Պետրոսյան ՇՊՀ ՈւԽ-ը սատարում է յուրաքանչյուր ուսանողի կամքի ազատ արտահայտմանը Ռոբոտ շները «զբոսնել» են այգում և «ֆուտբոլ խաղացել» (լուսանկարներ, տեսանյութ) Այն մասին, թե ովքեր, ինչպես եւ ինչի համար ստեղծեցին 4 միլիարդի բլեֆը. Լեւոն Քոչարյանը տեսանյութ է հրապարակել «Չենք ուզում Գյումրի գնալ». ավտոներկրողները փակել են Նորագավիթի ավտոմաքսատուն տանող ճանապարհը (տեսանյութ) Հավաքականի մարզչական շտաբը հայտնի է․ ովքեր են օգնելու Խաշմանյանին «Վալերիան չի ցանկանում ինձանից երեխաներ ունենալ». Իոսիֆ Պրիգոժին Այն, ինչ կատարվում է քաղաքում, փաստացի շրջիկ առևտուր չէ, դրանք կրպակներ են՝ անիվների կամ քարերի վրա. քաղաքը սա չի կարող թույլ տալ. Հայկ Մարության Ինչո՞ւ է անհրաժեշտ վճարել հարկերը․ ՊԵԿ հիշեցումը Ռուսաստանը դեմ չէ ԵՄ-ի հետ Հայաստանի համագործակցությանը. Լավրով Եվրոպական դատարանին ներկայացվել է Ռոբերտ Քոչարյանի պաշտպանական թիմի դիրքորոշումները Դմիտրի Մեդվեդեւի որդին հանդիպում է հայուհու հետ Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորած պատվիրակությունը ժամանել է Փարիզ Ադրբեջանը կանցկացնի հերթական զորավարժությունները Հզոր մարզիկի մասին լալահառաչ տեքստերը հավաքեք, փաթաթեք ու գցեք աղբարկղը. Նաիրա Զոհրաբյանը՝ Մել Դալուզյանի մասին Արցախին բանակցային սեղանից դուրս թողնելն առաջին նախագահի օրոք է եղել. Անդրանիկ Թևանյան Երեւանի կենդանաբանական այգու վագրերի ազատավանդակի ժայռը փլվել է «Նախկինների» և «նորերի» մասին Ահաբեկիչները Ղամիշլիում սպանել են Հայ Կաթողիկե համայնքի հովվապետին ու նրա հորը (տեսանյութ) Պուտինը կառավարության անդամներին հորդորել է հետևել իր օրինակին և գրիպի դեմ պատվաստվել ԲԴԽ անդամի պաշտոնից հրաժարական ներկայացրած Հայկ Հովհաննիսյանը կշարունակի պաշտոնավարել «Ուշադրությանդ կենտրոնում պահիր այն մարդկանց, որոնք չեն ծափահարում, երբ դու հաղթում ես». Լեոնարդո Դի Կապրիոն նշում է 45-ամյակը Արսեն Թորոսյանի մասին հոդվածները մեծամասամբ բացասական են. «Մեդիա պաշտպան» Եթե ուզում ես հիշվել, ապա հաղթիր. Լևոն Արոնյան Դոլարի փոխարժեքն աճել է. Եվրոն էժանացել է Վլադիմիր Կարապետյան. Վարչապետը հրապարակային է հայտնել ԿԳՄՍ նախարարի հրաժարականի պահանջի մասին իր դիրքորոշումը Ազգ, հայրենիք, մենք բառերը համարվում են անհանդուրժողական դրսևորում. Կարինե Տոնոյան Հոկտեմբերին բռնագանձումների ծավալը կազմել է շուրջ 3,867 մլրդ դրամ. ԴԱՀԿ Հայաստան-Ջիբրալթար 4-0. Վարդան Թովմասյանի շքեղ տուգանայինը 35 մետրից (տեսանյութ) «Ռոմա»-ի մարզիչն ասել է, թե երբ խաղադաշտ կվերադառնա Մխիթարյանը Գործադուլ եմ հայտարարում նույն հիմքով, որոնցով գործող նախարարը հայտարարել էր 2018-ի ապրիլ-մայիսին․ ԵՊՀ աշխատակից Վահագն Թեւոսյանը հեռանում է ԱԺ բարեկամական խմբերից. Նա նշել է իր որոշման պատճառները Ավետիք Էլոյանի անպատասխանատու պահվածքը հարվածի տակ է դնում Տիգրան Ավինյանին. Սարհատ Պետրոսյան Կմշակվի ծառերի խնամքի մեկ ընդհանուր հայեցակարգ՝ ողջ Երեւանի համար. ե՞րբ է կատարվում խորը էտ Ի տարբերություն ՀՀ այսօրվա ղեկավարների՝ Լավրովը բարձրաձայնեց Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման մասին. Աշոտյան ԱԺ-ն հանցավոր անգործություն է ցուցաբերում. աչք փակել չի կարելի. Ռոբերտ Հայրապետյան «Դուք ձախողակ եք, պարոն նախարար»․ ՀՀԿ-ի երիտասարդական կազմակերպության անդամները դատարկ ճամպրուկ էին բերել ԱԳՆ Ռուսաստանը պատրաստ է օժանդակել Հայաստանի եւ Թուրքիայի հարաբերությունների կարգավորմանը. Լավրով Լավրովի հետ համակարծիք ենք` խաղաղությունը մեր տարածաշրջանում այլընտրանք չունի. Զոհրաբ Մնացականյան 42-ամյա մայրը 15-ամյա աղջկան ծեծի է ենթարկել, դանակի սպառնալիքի տակ ստիպել, որ նա մարմնավաճառությամբ զբաղվի Փաշինյանը թյուրիմացության մեջ է. սա կոնկրետ կարմիր քարտ է Արայիկ Հարությունյանին. Արծվիկ Մինասյան Նիկոլ Փաշինյանը դանդաղում է Ստամբուլյան կոնվենցիան վավերացնելու և Ամուլսարի հանքավայրի շուրջ ստեղծված իրավիճակը լուծելու հարցերում Հայաստանում խստացվում են զորակոչիկների հավաքագրման պահանջները. վստահեցում Առանց Ղարաբաղի ժողովրդի համաձայնության անհնար կլինի ձեւակերպել որեւէ համաձայնություն. Լավրով Հիմա խաղողի դեֆիցիտ է. չկան բերքի ապահովագրման մեխանիզմներ. Ավագ Հարությունյան ԿԳՄՍ նախարարն ու ԱԺ նախագահը՝ արհամարհելով դուրս են եկել ԵՊՀ 100-ամյակի նիստից․ Դավիթ Ափոյան «Անհնար է, որ ինչ-որ բան զավթեմ ու դնեմ գրպանս»․ Կարեն Աղամյանը՝ 50 մլն դրամ հափշտակության մասին Հնդկաստանում գրասենյակային աշխատակիցները սաղավարտներ են կրում՝ աշխատավայրի տանիքի փլուզումից խուսափելու նպատակով (տեսանյութ) Instagram-ի «արքայից» մինչև ԱՄՆ նախագահ. Դեն Բիլզերյանը հայտնել է 2024թ. ԱՄՆ նախագահական ընտրություններին մասնակցելու մտադրության մասին Բերմուդյան եռանկյունու առեղծվածը ՀՀ և ՌԴ արտգործնախարարների մամուլի ասուլիսը՝ ուղիղ Պանդայի փափլիկ ձագը վազում է տեսախցիկի ետևից Հայտնի է ամենաշատ ալկոհոլն օգտագործող երկրների ցանկը. Ռուսաստանն առաջատար հնգյակում չէ ՀՀ նախագահը 4 նոր դատավոր է նշանակել Ասադը խոսել է տարիներ շարունակ հարցազրույց չտալու պատճառների մասին Լուկաշենկոն վերջին 3 տարվա ընթացքում առաջին անգամ Եվրամիության անդամ երկիր կայցելի Այսօրվա թալանը կատարվում է բացահայտ՝ բոլորիս աչքի առաջ, անխնա կերպով ու ամենակարևորը՝ ԺՈՂՈՎՐԴԻ անունից Բժիշկները բացահայտել են լյարդի քաղցկեղի նախանշանները Ինքներս շոկի մեջ ենք Ռոնալդուն դժգոհ է մնացել փոխարինվելու որոշումից և լքել է ստադիոնը
Հարցում

Ինչպես գեներացնել ապագա. հետխորհրդային վերնախավերի առաքելության հակասականությունն ու դժվարությունները Հայաստանի օրինակով. Արմեն Գևորգյան

Ռուսաստանյան միջազգային հարաբերությունների խորհրդի պաշտոնական կայքում (russiancouncil.ru) հրապարակվել է ՀՀ նախկին փոխվարչապետ Արմեն Գևորգյանի ծավալուն հոդվածը, որը ներկայացնում ենք թարգմանաբար։ Խորհրդի հիմնադիրներն են ՌԴ արտգործնախարարությունը, Կրթության և գիտության նախարարությունը, ՌԴ Արդյունաբերողների միությունը և այլն։

Հոդվածի շարժառիթն այն իրավիճակն էր, որում հայտնվել են հետսովետական մի շարք պետություններ՝ իրենց զարգացման ներկա փուլում։ Անորոշության, ռիսկերի, մարտահրավերների ու անարդարությունների այս փուլը պետք է անցնենք հնարավորինս զգույշ, հնարամիտ, որպեսզի չհայտնվենք պարտադրված ընտրության առաջ։ Այն ամենը, ինչի մասին կխոսվի ստորև, մի ահռելի գործնական նյութի ամփոփումն է, որը ձևավորվել է հիշողությանս մեջ՝ 1996-ի աշնանից սկսած՝ վարչապետի, նախագահի օգնականի, նախագահի աշխատակազմի ղեկավարի, Անվտանգության խորհրդի քարտուղարի, փոխվարչապետի պաշտոնում իմ մասնագիտական գործունեության ընթացքում։

Ընդհանուր ակնարկ

Ընդունված է համարել, որ առաջնորդների յուրաքանչյուր սերունդ ունի իր պատմական առաքելությունը։ Հարավային Կովկասի և Ռուսաստանի երկրների զարգացման օրինակի վրա կարելի է ձևակերպել այդ երկրների քաղաքական վերնախավի պատմական առաքելությունն ու այդ առաքելության տրանսֆորմացիան երկու հազարականներին։ Իննսունականներին այդ երկրների քաղաքական վերնախավի առաջ դրված էր գոյատևման և վերջերս ձեռք բերած անկախացած պետությունների ինքնավարության համար անհրաժեշտ հիմքերի պահպանում։ Արդեն երկու հազարականներին հետխորհրդային քաղաքական վերնախավերը կոչված էին իրականացնել իրենց երկրներում «զարգացման ցատկ», մոբիլիզացնելով առկա ֆինանսատնտեսական, քաղաքական ռեսուրսներն ու մարդկային կապիտալը։ Անհրաժեշտ էր օգտվել ամեն ինչից, ինչը հասանելի էր, նոր հնարավորություններ ստեղծել, այդ թվում՝ նոր գործընկերներ փնտրելու ճանապարհով։ Ցատկ էր անհրաժեշտ՝ իննսունականների հակասությունների ու խնդիրների մեջ չմնալու համար։ Այդպիսի ցատկը յուրաքանչյուր հետխորհրդային երկրի համար ուներ իր բացառիկ նշանակությունը։

Ռուսաստանն, օրինակ, ինչպես ասաց Վ. Պուտինը, պետք է «հավաքեր պետությունը», ապահովեր երկրի միասնականությունն ու առաջնորդությունը տարածաշրջանային հարցերում։ Միխեիլ Սաակաշվիլիի շրջանի Վրաստանը կենտրոնացել էր նոր աշխարհաքաղաքական վեկտորի հաշվին զարգացման լրացուցիչ առավելությունների ապահովման վրա։ Իլհամ Ալիևի Ադրբեջանն ընտրել է իր ներքին խնդիրների լուծման համար ենթակառուցվածքների ծրագրերի զարգացման ճանապարհը։ Երկուհազարականների սկզբին՝ նախագահ Քոչարյանի օրոք, Հայաստանում առաջնորդվում էին նրանով, որ բարդ աշխարհաքաղաքական պայմաններում հնարավոր է զարգանալ, սեփական անվտանգությունն ու պաշտպանունակությունը բարձրացնելու, ու նաև ստեղծել երկրի համար մրցակցային առավելություններ։

Այդ գործընթացներում հատուկ առաքելություն ուներ Ռուսաստանի քաղաքական վերնախավը. այն պետք է երկուհազարականների Ռուսաստանը ողջ տարածաշրջանի համար դարձներ զարգացման շարժիչ, առաջին հերթին՝ տնտեսական, ինչը պետք է միավորեր իր շուրջ ԱՊՀ երկրները, ստեղծեր նոր ինտեգրացիոն ծրագրեր։ Դա անհրաժեշտ էր երկրի վերակենդանացման և 1998-ի դեֆոլտի ու չեչենական պատերազմից հետո միջազգային ասպարեզում նրա դերի վերականգնման համար։ Ակնհայտ է, որ Ռուսաստանի զարգացման տեմպերը կանխորոշում են ԱՊՀ երկրների զարգացման օբյեկտիվ գործոնը։ Նախ՝ Ռուսաստանը սպառման շուկա է, երկրորդ՝ էներգառեսուրսների հիմնական մատակարարն է, երրորդ՝ Ռուսաստանը տարածաշրջանի երկրներից միգրացիոն հոսքերի վերջնական կետն է։

Երկուհազարականների Ռուսաստանն իր զարգացման ուղին փնտրող պետություն էր՝ զարգացում, որը կապահովեր ոչ միայն ներքին կայունությունն ու երկրի բարգավաճումը, այլև կստիպեր հաշվի նստել իր հետ։ Ժամանակակից Ռուսաստանը երկիր է, որը որոշում է եթե ոչ խաղի կանոնները, ապա՝ աշխարհում այդ կանոնների ձևավորման պայմանները։

Հայկական վերնախավի տրանսֆորմացիան երկուհազարականներին

Երկուհազարականների Հայաստանի օրինակով կարելի է ցույց տալ մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք բնորոշ էին այն վերնախավին, որն այսօրվա Հայաստանի հիմքը դրեց, որի վրա էլ այսօր պահվում են ներկայիս Հայաստանի ինքնավարությունն ու տնտեսությունը։ Երկուհազարականներին՝ Ռոբերտ Քոչարյանի նախագահության ժամանակ, հաջողվեց հիմնականում Ռուսաստանի օգտին արված ընտրության ժամանակ գտնել հարաբերությունների ճիշտ հավասարակշռություն Եվրամիության և ԱՄՆ–ի հետ։ Դրա համար պետք էր ռացիոնալ և սեփական ազգային անվտանգության համար շահավետ հավասարակշռություն պահել և հաշվի առնել տարածաշրջանի բոլոր կողմերի շահերը։ 2001-ից Վաշինգտոնն ու Բրյուսելը դարձան Հայաստանում ներքին ռեֆորմների իրագործման գլխավոր դոնորներն ու գործընկերները, իսկ Ռուսաստանի հետ ձևավորվեցին սերտ ռազմատեխնիկական և առևտրատնտեսական ստրատեգիական հարաբերություններ։ Այս հետաքրքրությունների և հնարավորությունների համակցումը բերեց հավասարակշռության ձեռքբերմանը արտաքին հարաբերություններում, որը պահպանվեց մինչև 2018-ի գարուն։ Այսպիսի հավասարակշռությունը հիմնված էր Հայաստանի և Ռուսաստանի ղեկավարների փոխադարձ վստահության վրա։ Փոխադարձ վստահություն կար, որ գլխավոր հարցերում կողմերը միշտ միմյանց սատարելու են։ Պատմական առումով սա կարելի է բացատրել նրանով, որ գրեթե միաժամանակ երկու երկրներում սկսեցին ձևավորվել պետական կառավարիչների նոր թիմեր։ Եվ կոորդինատային այդ համակարգում շատ կարևոր է, որ հարաբերություններ ձևավորվեն ոչ միայն առաջին դեմքերի, այլև՝ թիմերի միջև։ Առանց դրա լինում են միայն օգտակար գործնական հարաբերություններ, բայց ոչ փոխվստահություն։ Դրանք շփման տարբեր մակարդակներ են՝ տեղեկատվության փոխանակում, ակտուալ խնդիրների և ծրագրերի քննարկում, դիրքորոշումների համեմատում, որոշումների նախապատրաստում, ինտենսիվ այցեր։ Այս ամենը ձևավորում է ոչ շոշափելի, բայց շատ անհրաժեշտ վստահության և փոխըմբռնման մթնոլորտ քաղաքական վերնախավի միջև։

Կա երկուհազարականների Հայաստանի զարգացման ևս մեկ կարևոր առանձնահատկություն, որը, երևի կարող էին նկատել միայն նրանք, ովքեր քաղաքական և այլ գործընթացների ներսում էին։ Եթե համառոտ, ապա երկրի զարգացման համար կարևոր ծրագրեր ֆինանսավորվել և իրագործվել են արևմտյան կառույցների կողմից։ Հուսով եմ՝ շատերին հասկանալի կլինի, որ սա վկայում է այն մասին, որ արևմտյան գործընկերները վստահում էին իշխանություններին, տեսնում էին նրանց ազնվությունը, նպատակասլացությունն ու վճռականությունը։ Շատ միջազգային կառույցներ, հատկապես՝ ֆինանսական, չնայած տնտեսական զարգացման բոլոր բարդություններին, ի դեմս Հայաստանի տեսնում էին վստահելի գործընկեր, որովհետև երկիրը, անկախ տնտեսական զարգացման բոլոր դժվարություններից, պարտք էր վերցնում, բայց նաև վերադարձնում էր այդ պարտքերը, ընդ որում՝ նշված ժամկետից շուտ։

Կայի՞ն այդ գործընթացներում խնդիրներ, բացթողումներ, թերություններ։ Դրանք քիչ չէին։ Բայց դրանց առկայությունը չէր կարող և չպետք է կանգնեցներ իշխանությունների ընթացքը, աշխատանքը, փոխզիջումների և նոր լուծումների փնտրտուքը։ Նկատենք, որ և՛ իննսունականներին, և՛ երկուհազարականներին քաղաքական վերնախավի հիմքը կազմում էին խորհրդային երկրից դուրս եկած մարդիկ։ Ղեկավար աշխատանքի գիտելիքն ու փորձը վարչական պատկերացումների շրջանակում էին, և միայն աշխատանքի ոգին էր անկախության և ազատականության ծիրի մեջ։ Հիմա՝ քսանութ տարի անց, մենք կարող ենք հույս դնել կառավարիչների, տնտեսագետների, իրավաբանների նոր սերնդի վրա, այդ թվում՝ վերջին տասը տարվա ընթացքում «Լույս» հիմնադրամի շնորհիվ աշխարհի լավագույն ԲՈՒՀ-երն ավարտածների։ Բայց, երբեմն, ինձ թվում է, թե ժամանակակից գիտելիքներով ու հմտություններով մասնագետների առկայությունը չի կոմպենսացնում երկուհազարականներին եղած ՝գործի հանդեպ նպատակասլացության ու նվիրվածության բացակայությունը։ Այդ նպատակասլացությունը մեր գործի հիմքն էր։

Հանուն արդարության պետք է նշել, որ հայկական սփյուռքի ներկայացուցիչները Ռուսաստանում հենց երկուհազարականներին սկսեցին զարգացնել իրենց հնարավորությունները՝ Ռուսաստանի տնտեսական զարգացմանը զուգահեռ, և սկսեցին ակտիվ մասնակցել Հայաստանի տնտեսական զարգացմանն արդեն ավելի ուշ փուլում։

Բեկումնայի՞ն էր արդյոք Հայաստանի համար երկուհազարականների տնտեսական աճը։ Վստահ եմ՝ այո։ Հակառակ դեպքում երկիրը կմնար իննսունականների խնդիրների մեջ (ռազմական գործողություններ, էներգետիկ ճգնաժամ, աղետի գոտի, հարևանների կողմից Հայաստանի շրջափակում) և կդառնար ամենահետամնացը ռեգիոնում։

Բայց ոչ ոք չէր կարող ենթադրել այն ժամանակ, որ կգա սոցիալական մեդիայի և հետճշմարտության փուլ, և հասարակությունը (հուսով եմ՝ ժամանակավորապես) կմոռանար բոլոր թվարկած նվաճումները, կձևավորվեին ոչ ճիշտ և ոչ ռացիոնալ հասարակական տրամադրություններ, և կսկսվեր նորագույն պատմության ազատ վերաշարադրումը։ Ոչ ոք չէր կարող ենթադրել, որ Հայաստանում զարգացման և աճի հիմնական հեղինակ նախագահ Ռ. Քոչարյանը ձերբակալված կլիներ։ Սա ամենագլխավոր տխուր փաստն է, որ արձանագրում են երկուհազարականների քաղաքական վերնախավի ներկայացուցիչները։

Ընդհանուր առմամբ, կյանքը ցույց է տալիս, որ հասարակության հավաքական դրական հիշողությունը կարճ է հիմնականում մեր սոցիալ-տնտեսական իրականության պատճառով։ Շատերը նույնիսկ չեն հասկանում, որ ապրել են երկրի կայացման և աճի ամենահետաքրքիր ու արդյունավետ փուլն ու չեն նկատել։ Այդ պատճառով, կախված իշխանությունների որակից, միշտ տարբեր պատասխաններ են հնչելու «ինչ արդյունքի համար աշխատել՝ ներկա սերնդի բարեհաճությա՞ն, թե՞ գալիք սերնդի ներողամտության» հարցին։ Պարադոքսն այն է, որ իննսունականների ու երկուհազարականների Հայաստանի քաղաքական վերնախավը չստացավ ո՛չ մեկը, ո՛չ մյուսը, գոնե՝ առայժմ։

Մյուս պարադոքսն այն է, որ եթե հասարակական գիտակցության մեջ վիճելի լեգիտիմություն ունեցող նախկին իշխանություններն ապահովում էին աճի բարձր տեմպ բոլոր ոլորտներում, ապա «ավելի լեգիտիմ» ներկա իշխանությունները ձգտում են ոչ թե գործնական արդյունքների, այլ՝ այդ բարձր լեգիտիմության պահպանմանը։ Ունենալով բարձր մակարդակի լեգիտիմության հազվագյուտ ռեսուրս և հասարակական աջակցություն՝ իշխանությունները չեն աշխատում երկրի զարգացման և ծաղկման, ստրատեգիական բարեփոխումների ուղղությամբ, և այդ ռեսուրսը կսպառվի նաև գործող իշխանությունների որակի պատճառով։

Համառոտ՝ խնդիրների ու բացթողումների մասին

Երկուհազարականների զարգացման ցատկն իր մեջ խտացրել էր ոչ միայն դրականը։ Այդ ակնթարթային ու մոբիլիզացնող գործընթացը աննկատ ձևավորեց նաև հասարակական-քաղաքական կյանքի և պետական կառավարման ոչ էֆեկտիվ տենդենցներ։ Իմ կարծիքով՝ հաջողություններին զուգընթաց մեզ չհաջողվեց արմատախիլ անել կառավարման մեջ արևելյան մշակույթի և մտածողության տարրերը։ Մենք չկարողացանք հրաժարվել պրոտեկցիոնիզմից, խնամիական հարաբերություններից, կլանայնությունից, հնարավորությունների ու ռեսուրսների կենտրոնացումից ու մոնոպոլիզացիայից, խաղի ոչ ֆորմալ կանոնների առկայությունից։ Երկրի տնտեսական ուժեղացմանը զուգընթաց՝ ձևավորվեցին ազդեցության նոր կենտրոններ, եթե ոչ ակնհայտ, ապա գոնե շոշափելի էր դառնում իշխանությունների ու այդ կենտրոնների փոխադարձ կախվածությունը։

Միաժամանակ, վերը նշված առանձնահատկությունների առկայության պատճառով, ըստ իս, շատ հետխորհրդային երկրներ և իրենց քաղաքական վերնախավերը հայտնվեցին քաղաքակրթական անտագոնիզմի իրավիճակում, որն առաջացնում էր և մինչև այժմ էլ առաջացնում է որոշակի դժվարություններ՝ ինտենսիվ զարգացման համար։

Ընդհանուր գծերով այդ քաղաքակրթական հակասությունների էությունը կարելի է ձևակերպել այսպես․ հասարակությունը որդեգրում է արևմտյան, ազատական, ժողովրդավարական արժեքներ, բայց նրան առաջնորդում է այն քաղաքական վերնախավը, որը, ըստ էության, դաստիարակվել է խորհրդային կուսակցական մտածողությամբ։

Թվում է, թե հետխորհրդային տարածքում հասարակական զարգացման նպատակների ու քաղաքական վերնախավի փորձի միջև առաջացող այդ հակասությունն օբյեկտիվ և անխուսափելի երևույթ էր։

Քաղաքակրթական անտագոնիզմը՝ որպես սոցիալ-փիլիսոփայական ֆենոմեն և ղեկավարող վերնախավի արժեքների ու հոգեբանական տրանսֆորմացիաների արդյունք, մեր երկրներում, ինձ թվում է՝ ունի երկու բաղկացուցիչ․աշխարհայեցողական երկընտրանք և սերունդների մարտահրավեր։

Աշխարհայեցողական երկընտրանքը հիմնականում դրսևորվում է ղեկավարող վերնախավի կողմից սեփական գործունեության արդյունքներն ընդհանուր բավարարվածության մակարդակի վրա պահելով, կատարելագործման ձգտման բացակայությամբ, աշխատանքի և կյանքի պայմանների նկատմամբ ձևավորվող հարմարավետությամբ, նոր գաղափարների ու գործընթացների նախաձեռնման դժկամությամբ կամ երբեմն անկարողությամբ։ Որոշակի իմաստով սա ռեսուրսային մոտեցման գերակայությունն է նորարարության հանդեպ։ Բիզնեսի և նորարարությունների ժամանակակից դինամիկ աշխարհն այսպիսի երկընտրանքի մեջ գտնվող երկրներին որպես պոտենցիալ գործընկեր, ռացիոնալ ներդրումային հարթակ, նորարարությունների և առաջատար տեխնոլոգիաների գրավիչ հանգրվան չի դիտարկում։ Արդյունքում ունենում ենք միջին մակարդակի պետություն՝ առանց ակնհայտ ձեռքբերումների ու առավելությունների։

Սերունդների մարտահրավերը դրսևորվում է նոր սերնդի մարդկանց անելանելիության մեջ, որոնք աստիճանաբար բաց հասարակության արժեքների կրողն են դառնում։ Սերունդների մարտահրավերը մի փուլ է, երբ որակապես ու ծավալով ձևավորված չէ միջին խավը, որը պետք է դառնա ցանկացած զարգացած պետության, ցանկացած լիարժեք քաղաքացիական հասարակության զարգացման հիմնական շարժիչ ուժն ու դրական առաջընթացի ոգեշնչողը։

Սերունդների մարտահրավերների մյուս դրսևորումը նոր վերնախավի բացակայությունն է, որը կոչված է ստեղծել ժամանակակից արժեքային չափանիշների ու նոր վարքականոնների ամբողջական համակարգ։ Հասարակությունն այլևս չի ստեղծում հասարակական կարծիքի անհերքելի հեղինակություններ։ Այդպիսին համարվող անձինք անհետանում են հասարակական հարթակից տարիքի պատճառով կամ, որպես կանոն նույնականացվում են գործող իշխանության հետ, ինչը բերում է նրանց խորհուրդների ու դատողությունների «արժեզրկմանը»։ Հասարակության մեջ, աճող սերնդի շրջանում սկսում են ձևավորվել ու իշխել պոտենցիալ ընդօրինակման համար ոչ ռացիոնալ, աղճատված մոդելներ, կրթական համակարգը տալիս է լուրջ թերացումներ։

Քաղաքակրթական անտագոնիզմը բերում է նրան, որ երկիրը կորցնում է ժամանակակից գլոբալ հարաբերություններում ունիկալ սուբյեկտ դառնալու իր պատմական պահը ու դառնում է միջին կարգի պետություն։ Այդպիսի պետությունը չի կարող ոչ միայն մասշտաբային հետաքրքրություն առաջացնել, այլև դառնում է արտաքին ազդեցությունների օբյեկտ՝ կորցնելով ինքնուրույնությունը և աստիճանաբար կախման մեջ հայտնվում հանգամանքներից։

Եկել է պահը՝ մեր տարածաշրջանի պետությունների, և առաջին հերթին՝ նրանց հասարակական հարաբերությունների մոդեռնիզացիայի։ Օբյեկտիվորեն ձևավորվում է նոր բեկման սոցիալական պատվեր։ Ժամանակակից զարգացած հասարակություններն առաջ են գնում նորարարություններով, կրեատիվությամբ, սոցիալական պատասխանատվությամբ։ Նոր սերունդը նոր գլոբալ մտածողություն ունի, որի էությունը ցանկացած նախաձեռնության ունիկալության ընդունումն է։ Աշխարհում ձևավորվել է քաղաքական վերնախավից դուրս «նոր բեկումների սերունդ»։ Նայեք գլոբալ կորպորացիաներ ու կազմակերպություններ ստեղծող ու ղեկավարող մարդկանց միջին տարիքը, որոնք փոխում են աշխարհն ու ջարդում կարծրատիպերը։ Նրանք ձևավորում են իրենց կորպորացիաների, և արդյունքում՝ իրենց երկրների մրցակցային առավելությունը։ Կա՞ արդյոք զարգացման այդպիսի պոտենցիալ այսօր մեր երկրներում։ Վստահ եմ, որ կա։ Բայց մեր պայմաններում մենք ստիպված ենք փնտրել զարգացման սեփական ճանապարհը։ Այդօրինակ զարգացման հիմնական էությունը տարբեր սերունդների մտավոր և կառավարման հմտությունների օպտիմալ մոբիլիզացիան է և համազգային շահերի գերակայությունը մասնավորի և կորպորատիվի նկատմամբ։ Սա է առաջընթացի ուղին։

Հոդվածի սկզբում ես փորձեցի առանձնացնել երկուհազարականների ռուսական հետխորհրդային վերնախավի առաքելությունը։ Կուզեի ավարտել ժամանակակից պայմաններում ռուսական վերնախավի առաքելություններով։ Հիմնականում Ռուսաստանը կարողանում է և պետք է անընդհատ մոդեռնիզացնի իրեն և դառնա տարածաշրջանում մոդեռնիզացիայի ուղեցույց։

Մոդեռնիզացիայի հենց այսպիսի՛ գործընթացը կդառնա լրացուցիչ խթան ինտեգրացիոն հարցերում և նոր որակական բեկման համար։

Էֆեկտիվ մոդեռնիզացիայի գլխավոր գործոնը նոր մտածողության և երկուհազարականների քաղաքական վերնախավի կուտակած փորձի համատեղումն է։ Այսպիսի հավասարակշռության խախտումը սովորաբար բերում է հասարակական հարաբերությունների ապակայունացմանը, որտեղ սկսում են գերակշռել կեղծ արժեքներն ու պոպուլիզմը։

Արմեն Գևորգյան
ՀՀ նախկին փոխվարչապետ

website by Sargssyan